Yoga & Mindfulness

Mediteren werkt niet voor iedereen, blijkt uit onderzoek

· 6 min leestijd

Mediteren klinkt als een cadeau zonder kleine lettertjes. Elke app, elke cursus en bijna elk artikel op deze site belooft rust, minder stress en een scherper hoofd. Wat je bijna nergens leest: onderzoekers die specifiek vragen naar nadelige effecten, vinden die ook. Niet bij uitzondering, maar bij een flink deel van de mensen die meedoen aan een mindfulnessprogramma.

Eén op de drie mediteerders merkt iets negatiefs

Willoughby Britton, universitair docent psychiatrie aan Brown University en directeur van het Clinical and Affective Neuroscience Laboratory, onderzocht in 2021 wat er gebeurt als je mensen na een mindfulnesscursus heel gericht naar bijwerkingen vraagt. Haar team volgde 96 deelnemers die een achtweekse mindfulness-based cognitive therapy hadden afgerond en nam ze een uitgebreid interview af van 44 vragen. Brown University meldt de uitkomst: 58 procent rapporteerde minstens één met meditatie samenhangende bijwerking, 37 procent had klachten die hun functioneren negatief beïnvloedden, en bij 6 procent hield dat langer dan een maand aan.

Britton benadrukt dat ze mensen niet van mediteren wil afhouden. Haar doel is, in haar eigen woorden, de werkzaamheid van mindfulness-meditatie maximaliseren terwijl de schade minimaal blijft. Veel van de deelnemers die last hadden van bijwerkingen meldden tegelijk ook dat hun depressieve klachten afnamen. Beide dingen bestaan dus naast elkaar.

Niet alleen mensen met klachten lopen risico

Wat Britton vooral opvalt: deze bijwerkingen beperken zich niet tot mensen die al kwetsbaar zijn. Gezonde deelnemers zonder voorgeschiedenis van psychische problemen kregen er soms ook mee te maken. Denk aan dissociatie, het gevoel los te staan van je eigen lichaam of gedachten, vervreemding van jezelf, of juist meer angst dan voorheen. Dat staat in schril contrast met het beeld dat yoga nidra je in een uur evenveel herstel geeft als vier uur slaap: rustgevende technieken werken duidelijk niet bij iedereen hetzelfde.

Opvallend genoeg bleek dissociatie juist het sterkst samen te hangen met langdurige klachten, ook al voelt het voor de beoefenaar op het moment zelf vaak prettig of bevrijdend aan. Precies dat maakt het lastig te signaleren: wie geniet van het gevoel, heeft geen reden om er bij de begeleider over te beginnen.

Op scholen ging het zelfs de verkeerde kant op

Dat mindfulness niet automatisch helpt, bleek ook uit een veel grotere proef. In de MYRIAD-trial volgden onderzoekers 85 Britse middelbare scholen: 43 scholen met 3.678 leerlingen kregen schoolbrede mindfulnesstraining, 42 scholen met 3.572 leerlingen gingen door met de gewone sociaal-emotionele lessen. Een analyse van de resultaten uit juli 2022 laat zien dat er geen bewijs was dat de mindfulnesstraining beter werkte dan de bestaande lessen voor het welzijn of de mentale gezondheid van leerlingen in het algemeen.

Voor een specifieke groep ging het verder dan "geen effect". Leerlingen die al een verhoogd risico op mentale problemen hadden en in de mindfulnessgroep zaten, scoorden na de training juist slechter op depressierisico en welzijn, zowel direct na de cursus als een jaar later. De onderzoekers adviseren scholen dan ook om eerst te kijken welke leerlingen extra kwetsbaar zijn, voordat ze een hele klas laten mediteren.

Waarom je dit zelden leest in een mindfulness-app

De positieve kant van mindfulness krijgt veruit de meeste aandacht, en dat heeft ook een financiële kant. In de Verenigde Staten is mindfulness goed voor 2,2 miljard dollar aan omzet, van apps tot certificeringen. Jon Kabat-Zinn, de grondlegger van de moderne mindfulness-beweging, zei zelf al in 2017 dat 90 procent van het onderzoek naar de positieve effecten ondermaats is. Boeddhistisch leraar en professor Ronald Purser noemt de commerciële kant van de beweging in zijn boek McMindfulness zelfs "kapitalistische spiritualiteit".

Dat verklaart meteen waarom de meeste populaire cursussen en apps geen bijsluiter hebben. Wie klaagt over onrust na een meditatiesessie, krijgt volgens ervaringsdeskundigen vaak het advies om juist door te mediteren, in plaats van even te pauzeren. Zoiets vraag je ook niet van de ademhalingsoefeningen tegen stress die we eerder bespraken: ook daar geldt dat een techniek die bij de een werkt, bij de ander precies het tegenovergestelde effect kan hebben.

Zo mediteer je zonder jezelf te overvragen

Dit alles is geen reden om te stoppen met mediteren, wel om het nuchterder te benaderen. Begin kort: al na zeven minuten mediteren is er meetbare verandering in je brein, dus een korte sessie is vaak genoeg om te voelen of het iets voor je doet. Merk je tijdens of na het mediteren dat je je losser van je lichaam voelt, paniekerig wordt of dagenlang somberder blijft dan normaal, stop dan en bespreek het met een behandelaar, in plaats van door te zetten omdat "het er nu eenmaal bij hoort". Heb je psychische klachten of een kwetsbare periode achter de rug, kies dan liever voor begeleide mindfulness bij een erkende therapeut dan voor een willekeurige app zonder toezicht. Mediteren kan veel opleveren, maar alleen als je ook de signalen herkent waarop het niet werkt.

J
Geschreven door Julia van Rijn Yogadocent & Mindfulness Trainer

Julia is yogadocent, mindfulness trainer en de meest relaxte persoon die je ooit zult ontmoeten, behalve als iemand haar parkeerplaats inpikt. Ze combineert oosterse wijsheden met westerse sportwetenschappen en helpt mensen om zowel fysiek als mentaal in balans te komen. Na een carriere in de reclamewereld koos ze bewust voor een rustiger leven en ze heeft daar geen seconde spijt van. Haar artikelen over yoga, meditatie en stressmanagement zijn praktisch en verrassend grappig.